Açıkta duran güç
Saklanacak yerleri ortadan kaldırın
Yolsuzluk, gözetleme ve kontrolün hepsi aynı şeye ihtiyaç duyar: paylaşılan bir şey üzerinde kimsenin göremediği veya durduramadığı bir güç. Kale geleceği bu tür bir güç üzerine inşa edilmiştir. Teknoloji insanları iyi yapamaz, ancak ortak şeyler üzerindeki gizli gücün yanlarına kâr kalmasını çok zorlaştırabilir.
Yolsuzluğun gerçekte nasıl gerçekleştiğini bir düşünün. Bir memur bir tapu kaydını değiştirir. Bir sayman hesaplar arasında para aktarır. Bir banka arkadaşları için kredi yaratır. Bir platform kendi ürünlerini kayırmak için kurallarını sessizce değiştirir. Bir oy sandığı kaybolur. Bunların her biri, birinin başkalarının kontrol edemediği bir kaydı kontrol etmesine dayanır.
Teknomutüalizm doğrudan buna saldırır. İşte on iki yol ve her biri için bunu çalışır kılmanın gerçekte ne gerektirdiği.
-
Her ödeme ödeyen tarafından imzalanır
Her üye kendi telefonunda genellikle bir kelime listesi olarak yedeklenen gizli bir anahtar tutar. Bir ödeme yalnızca bu anahtarla imzalandığında geçerli sayılır. Anahtarınız olmadan ne sunucu sahibi, ne bir yönetici ne de bir bilgisayar korsanı sizin adınıza paranızı harcayamaz.
Gerektirdiği şey: kendi anahtarlarını güvende tutan üyeler ve anahtarı başkasına teslim etmeyen basit bir kurtarma yolu.
-
İçeridekilerin basamayacağı para
Karşılıklı kredide para yalnızca bir üye diğerine ödeme yaptığında yaratılır: bir bakiye artar ve diğeri aynı miktarda azalır. Tüm bakiyeler her zaman sıfıra toplanır. Hiçbir merkez bankası, sayman veya "müdürün dostu" yoktan para var edemez.
Gerektirdiği şey: kimsenin kişisel onayına değil, bir üyenin ticaret geçmişi gibi yayımlanmış kurallara göre belirlenen kredi limitleri.
-
Açık kod olarak kurallar
Ücretlerin, limitlerin ve oylamaların nasıl çalıştığı, herkesin okuyabileceği açık kaynaklı yazılımla yazılmıştır. "Kurallar", yetkili kişinin bu hafta öyle istediği şey olmaktan çıkar.
Gerektirdiği şey: kodun yayımlanması, her değişikliğin kamuya açık olarak kaydedilmesi ve programcı olmayanların da takip edebilmesi için sade dille açıklamalar.
-
Müdahaleyi gösteren bir defter
Her kayıt, kendisinden önceki kayıtların bir parmak izini (bir "hash") taşıyabilir; böylece eski bir girdiyi değiştirmek ondan sonraki her parmak izini bozar. Farklı kişilerin elindeki bağımsız kopyalar, bir kopyanın değiştirilip değiştirilmediğini hemen gösterir.
Gerektirdiği şey: birbirine hesap vermeyen kişilerin elindeki kopyalar ve bunları gerçekten kontrol eden birileri.
-
Kendi kendini uygulayan kararlar
Üyeler ortak bir fondan harcama yapmak için oy kullandığında, yazılım ödemeyi tam olarak oylandığı gibi yapar. Hiç kimse "unutamaz", geciktiremez veya parayı bir akrabasına yönlendiremez.
Gerektirdiği şey: önceden kararlaştırılmış adil oylama kuralları (kimler oy kullanabilir, kaç kişi katılmalı) ve sahte hesaplara karşı koruma.
-
Açıkta duran ortak fonlar
Her satıştan alınan küçük bir pay veya biriktirilen kredinin yavaşça silinmesi gibi topluluk fonları, üyelerin her ödemesini görebildiği ortak bir havuza akar.
Gerektirdiği şey: neyin paylaşıldığı (topluluğun parası) ile neyin özel olduğu (her üyenin kendi ticareti) arasında net bir çizgi.
-
Hiçbir tek kişi anahtarları elinde tutamaz
Hesapları geri yükleyebilen anahtarlar gibi en yetkili anahtarlar bölünür, böylece farklı yerlerdeki üç anahtar sahibinden ikisinin onay vermesi gerekir. Riskli eylemler bir gün bekletilir ve üyeye bildirilir, böylece durdurulabilirler.
Gerektirdiği şey: birbirinden bağımsız anahtar sahipleri ve anahtar sahiplerinin neyi yapıp neyi yapamayacağı konusunda üyelere karşı dürüstlük.
-
Ayrılma özgürlüğü
Bir topluluğun sunucusunu yöneten kişiler yetkilerini kötüye kullanırsa, üyeler yazılımın bir kopyasını ve kayıtlarını alıp başka bir yerde yeniden başlayabilirler. Terk edilebilecek bir güç, dürüst davranmak zorundadır.
Gerektirdiği şey: açık kaynaklı yazılım, üyelerin dışa aktarabileceği kayıtlar ve tek bir şirketin alan adına, bulutuna veya uygulama mağazasına bağımlı olmamak.
-
Satın alınmayan, kazanılan güven
İtibar, birçok farklı insanla yapılan gerçek ticaretle büyür. Kendi arkadaşlarınızla daireler çizerek ticaret yapmak belirli bir noktadan sonra sayılmayı bırakır, böylece güven sahte yollarla üretilemez.
Gerektirdiği şey: herhangi bir ortağın sicilinize ne kadar katkıda bulunabileceğine dair sınırlar ve sahte hesap çemberlerini tespit etme yolları.
-
Kimin kimi atadığı kayıtlardadır
Her üyeyi kimin davet ettiği, kimin hangi role sahip olduğu ve bunu kimin verdiği kaydedilir. Adam kayırmacılık geride iz bırakır.
Gerektirdiği şey: üyelere görünür olan rol değişiklikleri ve gerçekten denetleme kültürü.
-
İnsanlar için gizlilik, güç için şeffaflık
Sıradan üyelerin ticareti gizli olmalıdır. Ortak şeyler üzerinde gücü olanların kararları ve harcamaları ise kamuya açık olmalıdır. Yolsuzluk, bu durum tersine döndüğünde gelişir.
Gerektirdiği şey: dikkatli tasarım ve gelecekte kimsenin kişisel mali durumunu ifşa etmeden toplamların tuttuğunu kanıtlayan gizliliği koruyucu matematik.
-
Birbirine bağlanmış küçük birimler
Yolsuzluk, etkilenen insanlardan uzaklaştıkça büyür. İnsanların birbirini tanıdığı kadar küçük ve diğerlerine eşit olarak bağlanmış toplulukları ele geçirmek, tek bir devasa sistemi ele geçirmekten çok daha zordur.
Gerektirdiği şey: her topluluğun kendi başına çalıştırabileceği yazılım ve toplulukların bağlanıp ticaret yapması için basit yollar.
Peki ya blokzincir?
Blokzincir, kimsenin gizlice yeniden yazamayacağı bir defter oluşturmanın bir yoludur: her biri diğerlerini kontrol eden binlerce kopya. Fikrin merkezi bir muhasebeci olmadan çalıştığını kanıtladı. Bu önemlidir.
Ancak blokzincir tek yol değildir ve beraberinde külfetler getirir:
- En iyi bilinen blokzincirlerden bazıları, her şeyden önce Bitcoin, büyük miktarda enerji tüketir ve çoğunun bir madeni paraya (coin) ihtiyacı vardır. Madeni paralar spekülatörleri çeker.
- "Giren çöp, çıkan çöp": bir defter kayıtların daha sonra değiştirilmesini engelleyebilir, ancak en başta yanlış bir kaydın girilmesini engelleyemez.
- Kalıcı kayıtlar unutamaz; bu da kişisel veriler ve hatalar için bir sorundur.
Önemli olan hedeftir: sessizce değiştirilemeyen ve insanların kendilerinin kontrol edebileceği bir kayıt. İmzalı girdiler, zincirlenmiş parmak izleri ve bağımsız olarak tutulan kopyalar bunu bir madeni para olmadan da sağlayabilir. Tarayıcınızdaki kilit simgesi, blokzincir olmadan bu şekilde çalışan kamuya açık "Sertifika Şeffaflığı" (Certificate Transparency) günlüklerine zaten güvenmektedir.
Bir teknomutüalist topluluk hangi araç uygunsa onu seçmeli ve ödünleşimler konusunda dürüst olmalıdır. Üzerinde spekülasyon yapılacak token'lar yok.
Yolsuzluğun kaydığı yerler
İşte işin dürüst kısmı. Defteri kilitlediğinizde yolsuzluk yok olmaz; kenarlara, insanların hâlâ karar verdiği yerlere kayar:
- Kimlerin içeri girdiği. Yeni üyeleri onaylayan kişi sahte hesapların girmesine izin verebilir veya rakipleri dışarıda tutabilir.
- Kimin sesinin duyulduğu. Moderatörler eleştirmenleri susturabilir.
- Anahtarları kimin tuttuğu ve sunucuları kimin çalıştırdığı. Diğerlerinden daha fazlasını görebilir ve sistemleri kapatabilirler.
- Uygulama mağazalarını ve yasaları kimin kontrol ettiği. Dış güçler bir projeyi hâlâ kapatabilir.
Yani teknoloji cevabın yarısıdır. Diğer yarısı da aynı derecede açık olan yönetişimdir:
Güvenilir bir topluluğun ayrıca ihtiyaç duyduğu şeyler: yayımlanmış kabul ve moderasyon kuralları, moderasyon kararlarının kamuya açık bir günlüğü, üyeler tarafından geri çağrılabilen dönüşümlü roller, düzenli şeffaflık raporları, bağımsız denetimler ve yazılımı yükleyip çalıştırmanın birden fazla yolu; böylece hiçbir kapı bekçisi bunu tek başına durduramaz.
Bu, fikrin bir zayıflığı değildir; yapılması gereken asıl iştir. Teknoloji kolay saklanma yerlerini ortadan kaldırır ve insanların geri kalanını izlemeye devam etmesi gerekir. Elinor Ostrom, toplulukların kendi kurallarını koyduklarında, birbirlerini adilce denetlediklerinde ve anlaşmazlıkları yerel olarak çözdüklerinde ortak kaynakları yüzyıllar boyunca iyi yönetebileceklerini gösterdiği için 2009'da Nobel Ekonomi Ödülü'nü kazandı. Teknomutüalizm bu topluluklara daha iyi araçlar sunar.