Τεχνομουτουαλισμός
Ελληνικά

Ιστορία

Από πού προέρχεται αυτό

Ο τεχνομουτουαλισμός συνδέει δύο παλιές ιδέες, τον μουτουαλισμό και τον σοσιαλισμό της αγοράς, με το πρόβλημα της εποχής μας: την πιο ισχυρή τεχνολογία που κατασκευάστηκε ποτέ, συγκεντρωμένη σε λίγους, χρησιμοποιούμενη πρώτα για την είσπραξη προσόδου και τώρα για επιτήρηση και έλεγχο. Εδώ είναι η σύντομη ιστορία του καθενός, και γιατί τα εργαλεία της δεκαετίας του 2020 αλλάζουν ό,τι είναι εφικτό.

Μουτουαλισμός: ίσοι που βοηθούν ίσους

Μουτουαλισμός είναι η ιδέα ότι οι απλοί άνθρωποι μπορούν να καλύψουν τις ανάγκες τους ενώνοντας ό,τι έχουν, ως ίσοι, χωρίς ένα αφεντικό ή μια φιλανθρωπία επικεφαλής. Ο Γάλλος στοχαστής Πιερ-Ζοζέφ Προυντόν έκανε το όνομα διάσημο τη δεκαετία του 1840, παίρνοντάς το από τους μεταξουργούς της Λυών, οι οποίοι αποκαλούσαν ήδη τους εαυτούς τους μουτουαλιστές. Οραματίστηκε εργαζόμενους να ανταλλάσσουν δίκαια τους καρπούς του μόχθου τους μέσω μιας «Λαϊκής Τράπεζας» που θα δάνειζε σχεδόν με μηδενικό τόκο. Αλλά η πρακτική είναι πολύ παλαιότερη από τη λέξη.

  1. Πάντα Ταμεία κηδείας αλληλοβοήθειας, κοινή συγκομιδή, κύκλοι κυλιόμενων αποταμιεύσεων. Σε όλη την Αφρική, την Ασία και τη Λατινική Αμερική, πολλά εκατομμύρια άνθρωποι εξακολουθούν να αποταμιεύουν και να δανείζονται με αυτόν τον τρόπο.
  2. 1827 Το Time Store [Κατάστημα Χρόνου] του Josiah Warren στο Σινσινάτι τιμολογεί τα αγαθά με βάση τις ώρες εργασίας που χρειάστηκαν για την παραγωγή τους.
  3. 1832 Το Labour Exchange [Ανταλλακτήριο Εργασίας] του Robert Owen στο Λονδίνο επιτρέπει σε τεχνίτες να ανταλλάσσουν αγαθά χρησιμοποιώντας «γραμμάτια εργασίας». Κλείνει μέσα σε δύο χρόνια, κατακλυσμένο από γραφειοκρατία και αγαθά που κανείς δεν ήθελε.
  4. 1844 Οι Πρωτοπόροι του Ρότσντεϊλ, μια μικρή ομάδα εργαζομένων στη βόρεια Αγγλία, πολλοί από αυτούς υφαντές, ανοίγουν ένα κατάστημα που ανήκει στους πελάτες του. Οι κανόνες τους γίνονται το πρότυπο για τους συνεταιρισμούς παγκοσμίως.
  5. 1849 Η «Λαϊκή Τράπεζα» του Προυντόν εγγράφει χιλιάδες υποστηρικτές αλλά συγκεντρώνει λίγα χρήματα, και διαλύεται όταν ο ίδιος καταδικάζεται και φυλακίζεται επειδή επιτέθηκε γραπτώς στον πρόεδρο.
  6. 1864 Ο Friedrich Raiffeisen ιδρύει έναν αγροτικό πιστωτικό συνεταιρισμό στη Γερμανία. Οι σημερινοί πιστωτικοί συνεταιρισμοί, με εκατοντάδες εκατομμύρια μέλη, κατάγονται από αυτή την ιδέα.
  7. 1932 Η αυστριακή πόλη Βεργκλ (Wörgl) εκδίδει το δικό της χρήμα κατά τη Μεγάλη Ύφεση. Τοπικά έργα υλοποιούνται και η ανεργία μειώνεται (το πόσο ακριβώς συζητείται ακόμη), μέχρι που η εθνική τράπεζα της Αυστρίας το σταματά το 1933.
  8. 1934 Ελβετικές επιχειρήσεις ξεκινούν το δίκτυο WIR: παρέχουν πίστωση η μία στην άλλη αντί να δανείζονται από τράπεζες. Εξακολουθεί να λειτουργεί σχεδόν έναν αιώνα αργότερα.
  9. 1983 Ο Michael Linton ξεκινά το πρώτο LETS, ένα τοπικό σύστημα εμπορικών ανταλλαγών, στην κοιλάδα Comox του Καναδά. Χιλιάδες ακολουθούν παγκοσμίως τη δεκαετία του 1990.
  10. Δεκαετία 1990 Η Σλοβενία λειτουργεί μια εθνική υπηρεσία που συμψηφίζει αλυσίδες ανεξόφλητων λογαριασμών μεταξύ επιχειρήσεων: εάν το Α οφείλει στο Β, το Β στο Γ και το Γ στο Α, τα χρέη ακυρώνονται χωρίς να αλλάξουν χέρια χρήματα. Λειτουργεί ακόμα και σήμερα.
  11. 2001 Οι λέσχες ανταλλαγής της Αργεντινής, που ξεκίνησαν το 1995, γνωρίζουν άνθηση κατά την οικονομική κατάρρευση: εκατομμύρια άνθρωποι συναλλάσσονται μέσω αυτών. Οι λέσχες αργότερα καταρρέουν, πνιγμένες από πλαστές και υπερεκτυπωμένες χάρτινες πιστώσεις.
  12. 2010 Το Sardex αρχίζει να λειτουργεί στη Σαρδηνία: χιλιάδες τοπικές επιχειρήσεις προχωρούν σε συναλλαγές με αμοιβαία πίστωση μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση.

Το μοτίβο επαναλαμβάνεται. Τα εγχειρήματα αλληλοβοήθειας λειτουργούν εξαιρετικά στην αρχή, και στη συνέχεια πολλά χτυπούν στους ίδιους τοίχους.

Οι τοίχοι στους οποίους προσέκρουε ο μουτουαλισμός

  • Λογιστικά βιβλία

    Κάθε συναλλαγή έπρεπε να καταγράφεται, να αθροίζεται και να αποστέλλεται στα μέλη χειρόγραφα. Οι ομάδες LETS συχνά εξαρτώνταν από έναν ή δύο εθελοντές, και πολλές διαλύθηκαν όταν αυτοί οι εθελοντές εξαντλήθηκαν.

  • Παραχάραξη και υπερεκτύπωση

    Οι χάρτινες πιστώσεις μπορούν να αντιγραφούν, και όποιος διαχειρίζεται το πιεστήριο μπορεί να τυπώσει πάρα πολλές. Αυτό ήταν που βύθισε τις λέσχες ανταλλαγών της Αργεντινής.

  • Εμπιστοσύνη στον λογιστή

    Τα μέλη έπρεπε να εμπιστεύονται ότι όποιος κρατούσε τα βιβλία τα κρατούσε έντιμα, χωρίς κανέναν τρόπο επαλήθευσης.

  • Απόσταση

    Μια ομάδα που λειτουργούσε σε μια πόλη δεν μπορούσε εύκολα να συναλλαχθεί με τη γειτονική, έτσι οι περισσότερες παρέμεναν πολύ μικρές για να έχουν ουσιαστικό αντίκτυπο.

  • Κλείσιμο

    Από την τράπεζα του Προυντόν μέχρι το Wörgl, τα εγχειρήματα που εξαρτώνταν από ένα άτομο ή μία άδεια ήταν εύκολο να διακοπούν.

  • Τζαμπατζήδες (free riders)

    Άνθρωποι που έπαιρναν πίστωση και δεν ανταπέδιδαν ποτέ αποστράγγιζαν τις μικρές ομάδες, και κανείς δεν ήθελε τη δουλειά να τους κυνηγάει.

Σοσιαλισμός της αγοράς: αγορές χωρίς αφέντες

Τη δεκαετία του 1930, οικονομολόγοι, συμπεριλαμβανομένου του Oskar Lange, υποστήριξαν ότι θα μπορούσατε να διατηρήσετε τις τιμές και τις αγορές, οι οποίες κάνουν καλή δουλειά στην αντιστοίχιση της προσφοράς με τη ζήτηση, αλλάζοντας ταυτόχρονα το ποιος κατέχει τα πράγματα. Αντί οι ιδιώτες ιδιοκτήτες να καρπώνονται το κέρδος, οι εργαζόμενοι και οι κοινότητες θα κατείχαν τις επιχειρήσεις και θα μοιράζονταν ό,τι κέρδιζαν.

Η ιδέα δοκιμάστηκε με διαφορετικές μορφές. Η Γιουγκοσλαβία λειτούργησε επιχειρήσεις υπό «εργατική αυτοδιαχείριση» από τη δεκαετία του 1950 έως τη δεκαετία του 1980, μέσα σε ένα μονοκομματικό κράτος. Στη Χώρα των Βάσκων της Ισπανίας, οι συνεταιρισμοί Mondragon, που ιδρύθηκαν το 1956, εξελίχθηκαν σε έναν από τους μεγαλύτερους επιχειρηματικούς ομίλους της χώρας, που ανήκει κυρίως στους εργαζομένους του. Στοχαστές όπως ο David Schweickart (οικονομική δημοκρατία) και ο John Roemer συνέχισαν να βελτιώνουν τον σχεδιασμό.

Από τα μέσα της δεκαετίας του 2010, ο πλατφορμικός συνεταιρισμός, ένας όρος που έγινε δημοφιλής από τον ερευνητή Trebor Scholz, έφερε την ίδια ιδέα στις εφαρμογές: οδηγοί, καθαριστές, φωτογράφοι και μουσικοί να κατέχουν και να διαχειρίζονται τις πλατφόρμες μέσω των οποίων εργάζονται, αντί να νοικιάζουν τη θέση τους σε πλατφόρμα κάποιου άλλου.

Ο τεχνομουτουαλισμός ανήκει σε αυτή την οικογένεια. Διατηρεί την αγορά, το χρήσιμο κομμάτι, και αλλάζει τρία πράγματα: ποιος κατέχει την αγορά, ποιος δημιουργεί την πίστωση και ποιος μπορεί να δει και να αλλάξει τους κανόνες. Αυτό που τον διαφοροποιεί από τον προγενέστερο σοσιαλισμό της αγοράς είναι ότι δεν περιμένει μια κυβέρνηση. Οι κοινότητες μπορούν να τον ξεκινήσουν οι ίδιες, σήμερα, με εργαλεία που κατέχουν οι ίδιες.

Από την πρόσοδο στον έλεγχο: το πρόβλημα στο οποίο απαντάμε

Το 2020 ο Γάλλος οικονομολόγος Cédric Durand περιέγραψε την ψηφιακή οικονομία ως τεχνοφεουδαρχική. Το 2023 ο Γιάνης Βαρουφάκης προχώρησε περισσότερο στο βιβλίο του Technofeudalism: What Killed Capitalism [Τεχνοφεουδαρχία: τι σκότωσε τον καπιταλισμό].

Το επιχείρημά του εν συντομία: οι μεγάλες πλατφόρμες, όπως η Amazon, η Apple, η Google και η Meta, δεν είναι πλέον αγορές αλλά φέουδα. Στην περιγραφή του κατέχουν τη γη όπου λαμβάνουν χώρα οι αγορές, οι πωλήσεις και οι συνομιλίες· οι πωλητές πληρώνουν μερίδιο από κάθε πώληση για να τους επιτραπεί η είσοδος· και οι χρήστες εργάζονται δωρεάν, αναρτώντας, αξιολογώντας και κρίνοντας, γεγονός που καθιστά την πλατφόρμα πιο πολύτιμη. Ο Βαρουφάκης αποκαλεί το εισόδημα των ιδιοκτητών πρόσοδο του νέφους (cloud rent), και τους υπόλοιπους από εμάς δουλοπάροικους του νέφους (cloud serfs).

Οι φεουδάρχες δεν χρειαζόταν να φτιάξουν το καλύτερο προϊόν. Είχαν στην κατοχή τους τη γη που όλοι ήταν υποχρεωμένοι να χρησιμοποιούν. Αυτός είναι ο κίνδυνος: όχι ότι η τεχνολογία είναι κακή, αλλά ότι όποιος κατέχει την πλατφόρμα κατέχει και όλους όσους βρίσκονται σε αυτήν.

Η πρόσοδος ήταν μόνο το πρώτο στάδιο. Το 2019 το έργο της Shoshana Zuboff The Age of Surveillance Capitalism [Η εποχή του καπιταλισμού της επιτήρησης] έδειξε πώς οι ίδιες εταιρείες μετατρέπουν ό,τι κάνουμε σε προβλέψεις για το τι θα κάνουμε, και τις πουλούν. Δεδομένα που συγκεντρώθηκαν για να μας πουλήσουν πράγματα συγχωνεύονται τώρα με αστυνομικά και στρατιωτικά συστήματα, και μερικές από τις εταιρείες που ταξινομούν τις ροές μας κατασκευάζουν τώρα λογισμικό που ταξινομεί στόχους, για drones που όλο και περισσότερο επιλέγουν μόνα τους.

Το 2026 η Naomi Klein και η Astra Taylor έδωσαν ένα όνομα στο επόμενο στάδιο στο End Times Fascism [Φασισμός των εσχάτων ημερών]: μια συμμαχία δισεκατομμυριούχων της τεχνολογίας, θρησκευτικών φονταμενταλιστών και εθνοτικών εθνικιστών που έχει παραιτηθεί από ένα κοινό μέλλον και σχεδιάζει ποιοι θα επιβιώσουν από την κατάρρευση που η ίδια βοηθά να προκληθεί. Καταφύγια για τους λίγους, τείχη για όλους τους άλλους.

Ο τεχνομουτουαλισμός απαντά σε κάθε στάδιο με τον ίδιο τρόπο: αλλάξτε το ποιος κατέχει τη γη. Εργαλεία που ανήκουν στις κοινότητες που τα χρησιμοποιούν δεν μπορούν να στραφούν εναντίον αυτών των κοινοτήτων από την κορυφή, επειδή δεν υπάρχει καμία κορυφή για να τα στρέψει.

Τι αλλάζει η τεχνολογία

Ο μουτουαλισμός δεν έχασε έδαφος επειδή η ιδέα ήταν λανθασμένη. Για δύο αιώνες, η τήρηση των βιβλίων, η εμπιστοσύνη σε αγνώστους και ο διακανονισμός συναλλαγών μεταξύ πόλεων ήταν αργές και δαπανηρές διαδικασίες, και αυτό το κόστος ευνοούσε όποιον μπορούσε να το κάνει σε κλίμακα: μεγάλες τράπεζες και μεγάλες εταιρείες. Το λογισμικό καθιστά αυτές τις εργασίες σχεδόν δωρεάν, και τα μέλη μπορούν να το κατέχουν.

Κάθε τοίχος που σταματούσε τον μουτουαλισμό έχει τώρα μια τεχνική απάντηση την οποία τα ίδια τα μέλη μπορούν να έχουν στην κατοχή τους:

  1. Λογιστικά βιβλία → λογισμικό

    Μια εφαρμογή τηλεφώνου καταγράφει κάθε συναλλαγή τη στιγμή που συμβαίνει και δείχνει σε κάθε μέλος το δικό του υπόλοιπο. Κανένας εθελοντής δεν στέλνει εκκαθαριστικά τα μεσάνυχτα.

  2. Παραχάραξη → υπογραφές

    Κάθε πληρωμή υπογράφεται με ένα μυστικό κλειδί που κατέχει μόνο ο πληρωτής. Μια πλαστή πληρωμή απλώς αποτυγχάνει στον έλεγχο: δεν υπάρχει χαρτί για να αντιγραφεί.

  3. Υπερεκτύπωση → πίστωση μηδενικού αθροίσματος

    Στην αμοιβαία πίστωση, κάθε πίστωση έχει μια αντίστοιχη χρέωση, επομένως όλα τα υπόλοιπα αθροίζονται πάντα στο μηδέν. Κανείς δεν μπορεί να τυπώσει παραπάνω, επειδή δεν υπάρχει εκτυπωτικό πιεστήριο.

  4. Εμπιστοσύνη στον λογιστή → ανοιχτός κώδικας

    Οι κανόνες είναι λογισμικό ανοιχτού κώδικα. Οποιοσδήποτε μπορεί να διαβάσει ακριβώς πώς υπολογίζονται τα υπόλοιπα, τα όρια και οι προμήθειες, και κάθε αλλαγή στους κανόνες είναι δημόσια.

  5. Απόσταση → ομοσπονδία (federation)

    Οι κοινότητες λειτουργούν τους δικούς τους διακομιστές και συνδέονται μεταξύ τους μέσω του διαδικτύου, έτσι ώστε μια πόλη στην Αυστραλία να μπορεί να συναλλάσσεται με μια στην Κένυα χωρίς μια κεντρική εταιρεία στη μέση.

  6. Κλείσιμο → αντίγραφα παντού

    Το λογισμικό ανοιχτού κώδικα δεν μπορεί να κατασχεθεί. Εάν ένας διακομιστής κλείσει, μια κοινότητα μπορεί να επαναφέρει τα αρχεία της αλλού και να συνεχίσει.

  7. Τζαμπατζήδες → όρια που κερδίζονται

    Τα πιστωτικά όρια αυξάνονται με το ιστορικό συναλλαγών ενός μέλους, έτσι ώστε οι νεοεισερχόμενοι να μην μπορούν να συσσωρεύσουν μεγάλα χρέη και να εξαφανιστούν.

Και μπορεί να αναπτυχθεί περαιτέρω. Κοινότητες που συναλλάσσονται μεταξύ τους θα μπορούσαν να συμψηφίζουν τις αλυσίδες χρεών τους όπως κάνει η Σλοβενία μεταξύ επιχειρήσεων, έτσι ώστε το πλεόνασμα μιας πόλης με έναν γείτονα να εξοφλεί το χρέος της με έναν άλλο.

Τίποτα από αυτά δεν είναι μαγικό, και τίποτα δεν αντικαθιστά τους καλούς ανθρώπους. Αφαιρούν τις βαρετές, επιρρεπείς σε λάθη και ευάλωτες στη διαφθορά εργασίες που άλλοτε έπεφταν σε λίγους εθελοντές, έτσι ώστε οι άνθρωποι να μπορούν να αφιερώσουν την ενέργειά τους ο ένας στον άλλον.

Τι δεν μπορεί να κάνει το λογισμικό

Το λογισμικό μπορεί να διατηρεί έντιμα βιβλία και να συνδέει κοινότητες. Δεν μπορεί να καλλιεργήσει τρόφιμα, να παράγει ενέργεια ή να χτίσει σπίτια. Μια κοινότητα που συναλλάσσεται με δική της πίστωση αλλά εξακολουθεί να εξαρτάται από μακρινούς προμηθευτές για τρόφιμα, ενέργεια και εργαλεία κατέχει μόνο τη μισή οικονομία της.

Το άλλο μισό είναι υλικό: τοπικά τρόφιμα, κοινόχρηστα εργαλεία και εργαστήρια, κοινοτική ενέργεια, γη σε κοινή ιδιοκτησία. Εκεί είναι που πρέπει να αναπτυχθεί ο τεχνομουτουαλισμός στη συνέχεια, και το μεγαλύτερο μέρος αυτής της δουλειάς βρίσκεται ακόμη μπροστά μας.