تکنومتقابل‌گرایی
فارسی

تاریخچه

ریشه این ایده از کجاست

تکنومتقابل‌گرایی دو ایده کهن، یعنی متقابل‌گرایی و سوسیالیسم بازار را با معضل بزرگ زمانه ما پیوند می‌زند: قدرتمندترین فناوری تاریخ بشر که در دست عده‌ای معدود متمرکز شده، ابتدا برای دریافت رانت و اکنون برای نظارت و کنترل به کار گرفته می‌شود. در اینجا داستان کوتاه هر یک، و دلیلی که چرا ابزارهای دهه ۲۰۲۰ آنچه را که ممکن است دگرگون می‌کنند، آمده است.

متقابل‌گرایی: برابرهایی که به برابرها کمک می‌کنند

متقابل‌گرایی این ایده است که مردم عادی می‌توانند با روی هم گذاشتن داشته‌هایشان، به عنوان برابرها، بدون وجود یک رئیس یا یک خیریه، نیازهای خود را برآورده سازند. متفکر فرانسوی پی‌یر-ژوزف پرودون این نام را در دهه ۱۸۴۰ معروف ساخت؛ او نام را از کارگران ابریشم لیون گرفت که پیش از آن خود را متقابل‌گرا می‌نامیدند. او در تصورش کارگرانی را می‌دید که ثمره کار خود را از طریق یک "بانک مردم" که تقریباً بدون بهره وام می‌داد، به صورت منصفانه مبادله می‌کردند. اما این شیوه بسیار قدیمی‌تر از واژه آن است.

  1. همیشه صندوق‌های تدفین، تقسیم محصولات کشاورزی، حلقه‌های پس‌انداز چرخشی. در سراسر آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین، میلیون‌ها نفر هنوز به همین روش پس‌انداز و وام‌گیری می‌کنند.
  2. ۱۸۲۷ فروشگاه زمان (Time Store) متعلق به جوسایا وارن در سینسیناتی کالاها را بر اساس ساعات کاری که برای ساخت آن‌ها صرف شده است قیمت‌گذاری می‌کند.
  3. ۱۸۳۲ تبادل کار (Labour Exchange) رابرت اوون در لندن به صنعتگران اجازه می‌دهد کالاها را با استفاده از "برگه‌های کار" مبادله کنند. این مرکز ظرف دو سال، زیر بار کارهای اداری کاغذی و کالاهایی که کسی آن‌ها را نمی‌خواست، تعطیل می‌شود.
  4. ۱۸۴۴ پیشگامان روچدیل، گروه کوچکی از کارگران در شمال انگلستان که اغلب بافنده بودند، فروشگاهی را افتتاح می‌کنند که متعلق به مشتریانش است. قوانین آن‌ها به الگویی برای تعاونی‌ها در سراسر جهان تبدیل می‌شود.
  5. ۱۸۴۹ بانک مردم پرودون هزاران حامی جذب می‌کند اما پول اندکی به دست می‌آورد، و هنگامی که او به دلیل حمله شدید به رئیس‌جمهور در یک نشریه محکوم و زندانی می‌شود، بانک منحل می‌گردد.
  6. ۱۸۶۴ فریدریش رایفایزن یک تعاونی اعتباری روستایی در آلمان تأسیس می‌کند. تعاونی‌های اعتباری امروزی با صدها میلیون عضو، از همان ایده سرچشمه گرفته‌اند.
  7. ۱۹۳۲ شهر ورگل در اتریش پول محلی خود را در دوران رکود بزرگ منتشر می‌کند. پروژه‌های محلی ساخته می‌شوند و بیکاری کاهش می‌یابد (میزان دقیق آن هنوز محل بحث است)، تا اینکه بانک ملی اتریش در سال ۱۹۳۳ جلوی آن را می‌گیرد.
  8. ۱۹۳۴ کسب‌وکارهای سوئیسی شبکه WIR را راه‌اندازی می‌کنند: آن‌ها به جای وام گرفتن از بانک‌ها، به یکدیگر اعتبار متقابل می‌دهند. این شبکه نزدیک به یک قرن بعد همچنان فعال است.
  9. ۱۹۸۳ مایکل لینتون نخستین LETS (سیستم دادوستد مبادله محلی) را در کوموکس ولی کانادا راه‌اندازی می‌کند. در دهه ۱۹۹۰ هزاران نمونه از آن در سراسر جهان شکل می‌گیرد.
  10. دهه ۱۹۹۰ اسلوونی یک سرویس ملی را اجرا می‌کند که حلقه‌های قبوض پرداخت‌نشده میان کسب‌وکارها را تسویه می‌کند: اگر A به B بدهکار باشد، B به C بدهکار باشد و C به A بدهکار باشد، بدهی‌ها بدون جابجایی هیچ پولی تهاتر و لغو می‌شوند. این سرویس امروزه نیز کار می‌کند.
  11. ۲۰۰۱ باشگاه‌های پایاپای آرژانتین، که در سال ۱۹۹۵ آغاز شده بودند، در دوران فروپاشی اقتصادی رونق می‌گیرند: میلیون‌ها نفر از طریق آن‌ها تجارت می‌کنند. این باشگاه‌ها بعداً زیر فشار اعتبارات کاغذی جعلی و چاپ بی‌رویه از هم می‌پاشند.
  12. ۲۰۱۰ شبکه Sardex در ساردینیا آغاز به کار می‌کند: هزاران کسب‌وکار محلی پس از بحران مالی، معاملات خود را با اعتبار متقابل انجام می‌دهند.

این الگو پیوسته تکرار می‌شود: پروژه‌های متقابل در ابتدا به شکل درخشانی کار می‌کنند، و سپس بسیاری از آن‌ها به همان موانع پیشین برخورد می‌کنند.

موانعی که متقابل‌گرایی مداوم با آن‌ها برخورد می‌کرد

  • دفترداری و حسابداری

    هر دادوستدی باید با دست نوشته، جمع و برای اعضا پست می‌شد. گروه‌های LETS اغلب به یک یا دو داوطلب متکی بودند و بسیاری از آن‌ها زمانی که آن داوطلبان دچار فرسودگی شدند، از بین رفتند.

  • جعل و چاپ بی‌رویه

    اعتبارات کاغذی را می‌توان جعل کرد و هر کسی که چاپخانه را اداره می‌کند می‌تواند بیش از حد چاپ کند. این همان چیزی بود که باشگاه‌های مبادله کالا به کالا در آرژانتین را غرق کرد.

  • اعتماد به حسابدار

    اعضا مجبور بودند اعتماد کنند که هرکس دفترها را نگه می‌دارد درست نگه می‌دارد، بدون اینکه راهی برای بررسی و راستی‌آزمایی داشته باشند.

  • فاصله‌های جغرافیایی

    گروهی که در یک شهر کار می‌کرد نمی‌توانست به راحتی با شهر بعدی دادوستد کند، بنابراین اکثر آن‌ها بیش از حد کوچک ماندند و اثری جدی نگذاشتند.

  • تعطیل شدن اجباری

    از بانک پرودون تا ورگل، پروژه‌هایی که به یک فرد یا یک مجوز وابسته بودند، به راحتی متوقف می‌شدند.

  • مفت‌سواری (فرصت‌طلبان)

    افرادی که اعتبار گرفتند و هرگز پس ندادند، گروه‌های کوچک را تخلیه کردند، و هیچ‌کس مایل نبود وظیفه تعقیب آن‌ها را بر عهده بگیرد.

سوسیالیسم بازار: بازارهای بدون ارباب

در دهه ۱۹۳۰، اقتصاددانانی از جمله اسکار لانگه استدلال کردند که می‌توان قیمت‌ها و بازارها را، که عملکرد خوبی در تطبیق عرضه و تقاضا دارند، حفظ کرد و در عین حال مالکیت را تغییر داد. به جای اینکه مالکان خصوصی سود را تصاحب کنند، کارگران و جوامع مالک کسب‌وکارها باشند و در آنچه به دست می‌آید شریک شوند.

این ایده در اشکال مختلفی آزموده شد. یوگسلاوی شرکت‌ها را از دهه ۱۹۵۰ تا ۱۹۸۰ تحت عنوان "خودمدیریتی کارگری" در چارچوب یک دولت تک‌حزبی اداره کرد. در منطقه باسک اسپانیا، تعاونی‌های موندراگون که در سال ۱۹۵۶ تأسیس شدند، به یکی از بزرگ‌ترین گروه‌های تجاری این کشور تبدیل گشتند که عمدتاً متعلق به کارگرانش است. متفکرانی چون دیوید شوایکارت (دموکراسی اقتصادی) و جان رومر به اصلاح و پالایش این الگو ادامه دادند.

از اواسط دهه ۲۰۱۰، تعاون‌گرایی پلتفرمی (platform cooperativism)، اصطلاحی که توسط پژوهشگر ترِبور شولتز رواج یافت، همین ایده را به اپلیکیشن‌ها آورد: رانندگان، نظافتچی‌ها، عکاسان و نوازندگان مالک و گرداننده پلتفرم‌هایی باشند که از طریق آن‌ها کار می‌کنند، نه اینکه صرفاً جایگاهی را در پلتفرم متعلق به دیگری اجاره کنند.

تکنومتقابل‌گرایی به این خانواده فکری تعلق دارد. این دیدگاه بازار را، که بخش سودمند ماجراست، حفظ می‌کند و سه چیز را دگرگون می‌سازد: چه کسی مالک بازار است، چه کسی اعتبار را خلق می‌کند، و چه کسی می‌تواند قوانین را ببیند و تغییر دهد. آنچه آن را از سوسیالیسم بازار پیشین متمایز می‌کند این است که منتظر هیچ دولتی نمی‌ماند. جوامع می‌توانند امروز با ابزارهایی که خود مالک آن‌ها هستند، این مسیر را آغاز کنند.

از رانت تا کنترل: مشکلی که به آن پاسخ می‌دهیم

در سال ۲۰۲۰، اقتصاددان فرانسوی سدریک دوراند اقتصاد دیجیتال را تکنوفئودال توصیف کرد. در سال ۲۰۲۳، یانیس واروفاکیس در کتاب خود Technofeudalism: What Killed Capitalism [تکنوفئودالیسم: چه چیزی سرمایه‌داری را کشت] گامی فراتر نهاد.

خلاصه استدلال او: پلتفرم‌های بزرگ مانند آمازون، اپل، گوگل و متا دیگر صرفاً بازار نیستند، بلکه املاک اربابی هستند. در تحلیل او، آن‌ها مالک زمینی هستند که خرید و فروش و گفتگو در آن صورت می‌گیرد؛ فروشندگان برای اجازه ورود، سهمی از هر فروش را می‌پردازند؛ و کاربران به طور رایگان با پست گذاشتن، امتیاز دادن و ثبت نظرات کار می‌کنند، که ارزش پلتفرم را افزایش می‌دهد. واروفاکیس درآمد این مالکان را رانت ابری (cloud rent) و بقیه ما را سرف‌های ابری (cloud serfs) می‌نامد.

اربابان فئودال نیازی نداشتند بهترین محصول را بسازند. آن‌ها مالک زمینی بودند که همه مجبور به استفاده از آن بودند. خطر اصلی در همین نهفته است: نه اینکه فناوری بد باشد، بلکه هر کس مالک پلتفرم باشد، مالک تمام افراد حاضر در آن است.

رانت‌خواری تنها گام نخست بود. در سال ۲۰۱۹، کتاب The Age of Surveillance Capitalism [عصر سرمایه‌داری نظارتی] نوشته شوشانا زوبوف نشان داد چگونه همین شرکت‌ها رفتارهای ما را به پیش‌بینی‌هایی درباره کارهایی که در آینده انجام خواهیم داد تبدیل می‌کنند و آن‌ها را می‌فروشند. داده‌های جمع‌آوری‌شده برای فروش کالا اکنون با سیستم‌های پلیسی و نظامی ادغام شده‌اند، و برخی از شرکت‌هایی که فیدهای ما را مدیریت می‌کنند، اکنون نرم‌افزارهای تعیین هدف را برای پهپادهایی می‌سازند که روزبه‌روز بیشتر خودشان هدف انتخاب می‌کنند.

در سال ۲۰۲۶، نائومی کلاین و آسترا تیلور در کتاب خود End Times Fascism مرحله بعدی را نام‌گذاری کردند: اتحادی از میلیاردرهای فناوری، بنیادگرایان مذهبی و ملی‌گرایان قومی که امید به آینده‌ای مشترک را از دست داده‌اند و در حال برنامه‌ریزی برای نجات‌یافتگان فروپاشی هستند که خود به پیش آمدنش کمک می‌کنند. پناهگاه‌ها برای معدود افراد، و دیوارها برای بقیه.

تکنومتقابل‌گرایی به هر مرحله پاسخی یکسان می‌دهد: مالک زمین را عوض کنید. ابزارهایی که در مالکیت جوامع استفاده‌کننده از آن‌ها قرار دارند، نمی‌توانند از بالا علیه خود آن جوامع به کار گرفته شوند، زیرا اصولاً راسی وجود ندارد تا آن‌ها را هدایت کند.

آنچه فناوری دگرگون می‌سازد

متقابل‌گرایی به این دلیل شکست نخورد که ایده‌اش نادرست بود. برای دو قرن، دفترداری، اعتماد به غریبه‌ها و تسویه حساب میان شهرها روندی کند و پرهزینه بود، و این هزینه به نفع کسانی تمام می‌شد که توانایی انجام آن را در مقیاس وسیع داشتند: یعنی بانک‌های بزرگ و شرکت‌های غول‌پیکر. نرم‌افزار این وظایف را تقریباً رایگان می‌سازد و اعضا می‌توانند خود مالک آن باشند.

هر مانعی که پیش‌تر متقابل‌گرایی را متوقف کرده بود، اکنون یک راه‌حل فنی دارد که خود اعضا می‌توانند مالک آن باشند:

  1. دفترداری ← نرم‌افزار

    یک اپلیکیشن تلفن همراه هر دادوستد را در لحظه ثبت می‌کند و مانده‌حساب هر عضو را به او نشان می‌دهد. نیازی نیست هیچ داوطلبی نیمه‌شب صورت‌حساب‌ها را پست کند.

  2. جعل ← امضاهای دیجیتال

    هر پرداخت با یک کلید محرمانه که تنها در اختیار پرداخت‌کننده است امضا می‌شود. پرداخت جعلی به سادگی در آزمون راستی‌آزمایی رد می‌شود: کاغذی برای کپی کردن وجود ندارد.

  3. چاپ بی‌رویه ← اعتبار مجموع‌صفر

    در اعتبار متقابل، هر بستانکاری با یک بدهکاری برابر تطبیق می‌یابد، بنابراین جمع کل مانده‌حساب‌ها همیشه صفر است. هیچ‌کس نمی‌تواند پول اضافی چاپ کند، زیرا چاپخانه‌ای در کار نیست.

  4. اعتماد به حسابدار ← کد باز

    قوانین نرم‌افزارهای منبع‌باز هستند. هر کسی می‌تواند چگونگی محاسبه مانده‌ها، سقف‌ها و کارمزدها را به دقت بخواند و هر تغییری در قوانین عمومی و شفاف است.

  5. فاصله ← فدراسیون

    جوامع سرورهای خود را اجرا کرده و از طریق اینترنت به یکدیگر متصل می‌شوند، بنابراین شهری در استرالیا می‌تواند با شهری در کنیا بدون نیاز به یک شرکت واسطه مرکزی دادوستد کند.

  6. تعطیل شدن ← رونوشت‌ها در همه جا

    نرم‌افزار منبع‌باز را نمی‌توان مصادره کرد. اگر یک سرور مسدود شود، جامعه می‌تواند سوابق خود را در جای دیگری بازیابی کرده و به راه خود ادامه دهد.

  7. مفت‌سواری ← سقف اعتباری اکتسابی

    سقف اعتبار با سابقه دادوستد هر عضو افزایش می‌یابد، بنابراین تازه‌واردان نمی‌توانند بدهی سنگینی به بار آورند و ناپدید شوند.

و این روند می‌تواند گسترش بیشتری یابد. جوامعی که با یکدیگر دادوستد می‌کنند می‌توانند حلقه‌های بدهی خود را همانند روش اسلوونی میان کسب‌وکارها تهاتر کنند، به طوری که مازاد یک شهر در برابر یک همسایه، بدهی آن را با همسایه دیگر تسویه کند.

هیچ‌کدام از این‌ها جادو نیستند و هیچ‌یک جایگزین آدم‌های خوب نمی‌شوند. این فناوری‌ها تنها کارهای خسته‌کننده، مستعد خطا و مستعد فسادی را که پیش‌تر بر دوش عده‌ای داوطلب سنگینی می‌کرد، حذف می‌کنند تا مردم بتوانند انرژی خود را صرف مراقبت از یکدیگر کنند.

آنچه نرم‌افزار نمی‌تواند انجام دهد

نرم‌افزار می‌تواند دفاتر حسابی صادقانه نگه دارد و جوامع را به هم پیوند دهد. اما نمی‌تواند غذا بکارد، برق تولید کند یا خانه بسازد. جامعه‌ای که با اعتبار خود دادوستد می‌کند اما همچنان برای غذا، انرژی و ابزار به تأمین‌کنندگان دوردست وابسته است، تنها نیمی از اقتصاد خود را در دست دارد.

نیمه دیگر جنبه فیزیکی و مادی دارد: غذای محلی، ابزارها و کارگاه‌های مشترک، انرژی جامعه‌محور، و زمینی که به صورت مشاع اداره می‌شود. این جایی است که تکنومتقابل‌گرایی باید در گام بعدی رشد کند، و بیشتر این کار هنوز پیش روی ماست.